مسخّر شدن باشد خداى را به آنچه ( 1 ) دليل كند كه آن را صانعى است ( 2 ) قادر و عالم و حىّ و موجود ( 3 ) حاصل بر صفات كمال كه مستحقّ سجده است . پس چون عاقلان عند نظر در اين چيزها خداى را بشناختند و بدانستند ( 4 ) كه او به اين نعمتها كه كرد مستحقّ عبادت و سجود است ، پنداشتى اين سجده ايشان كردند از آن جا كه به دعوت ايشان بود . و « من » در آيت اگر چه صورت او عموم است مراد به او خصوص [ است ] ( 5 ) ، براى آن كه ما دانيم كه بسيارى از عقلا خداى را سجده نمىكنند . و مذهب ما آن است كه لفظ « ما » و « من » و هر چه اصحاب عموم دعوى كردند كه آن صفت عموم است مشترك است ميان عموم و خصوص ، و صالح است هر دو را و عموم را صيغتى مفرد نيست مختصّ به او . شرح اين كرده‌ايم پيش از اين در آيات وعيد در سورة النّساء و جز از آن ، از اين جا گفت : * ( وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ ) * ، و بسيارى از مردمان نيز خداى را سجده مىكنند و بسيارى را عذاب بر ايشان واجب است از اصرارشان بر كفر . مجاهد گفت : آن كه او سجده كند جز از خداى را سايهء او سجده كند خداى را ، و ذلك قوله : . . . وَظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالآصالِ ( 6 ) . . . و قوله : . . . يَتَفَيَّؤُا ظِلالُه عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّه ، * ( وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْه الْعَذابُ ) * ( 7 ) ، و بسيارى از مردمان عذاب بر ايشان واجب است براى اصرارشان بر كفر . و در آيت اضمارى است و التّقدير : و كثير أبى السّجود فحقّ عليه العذاب . و « واو » في قوله : * ( وَكَثِيرٌ حَقَّ عَلَيْه الْعَذابُ ) * ، « واو » استثنا ( 8 ) ست براى آن كه حكم او مخالف است حكم آن را كه از پيش رفت . * ( وَمَنْ يُهِنِ اللَّه ) * ، اى من يهنه اللَّه ، و هر كه را خداى اهانت كند و خوار گرداند او را ، * ( فَما لَه مِنْ مُكْرِمٍ ) * ، او را مكرمى و گرامى كننده‌اى نباشد . عامّهء قرّاء به كسر « را » خواندند ، على انّه فاعل ، و در شاذّ ابراهيم بن ابى مليكه خواند : مكرم به فتح « را » على المصدر ، اى فماله ، من اكرام ، كقوله : . . . رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً ( 9 ) .

--> ( 1 ) . آب ، آج ، لب ، آز : با آنچه . ( 2 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : هست . ( 3 ) . همهء نسخه بدلها ، بجز مش و . ( 4 ) . آز : نشناختند و ندانستند . ( 5 ) . از آط ، آورده شد . ( 6 ) . سورهء رعد ( 13 ) آيهء 15 . ( 7 ) . سورهء نحل ( 16 ) آيهء 48 . ( 8 ) . آط ، آب ، آج ، لب ، آز : استيناف . ( 9 ) . سورهء مؤمنون ( 23 ) آيهء 29 .